کلید گردان چیست و چه کاربردی دارد؟
اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، کلید گردان (Rotary Switch) وسیلهای است که با چرخاندن دستگیره آن میتوان وضعیت یک مدار الکتریکی را تغییر داد.
احتمالاً روی بعضی تابلوهای برق دستگیرههایی با حالتهایی مثل 0 و 1، 1-0-2 یا چند موقعیت مختلف دیدهاید. پشت این دستگیره مجموعهای از کنتاکتهای الکتریکی قرار دارد که با هر بار چرخاندن کلید، اتصال آنها تغییر میکند.
در واقع میتوان کلید گردان را مثل یک انتخابکننده مسیر برق تصور کرد؛ شما دستگیره را روی یک حالت قرار میدهید و کلید مشخص میکند کدام بخش از مدار وصل یا قطع شود.
کلید گردان چه کاری انجام میدهد؟
کاربرد کلید گردان فقط روشن و خاموش کردن نیست. بسته به ساختار داخلی و نحوه چیدمان کنتاکتها، میتوان از یک کلید گردان برای کارهای مختلفی استفاده کرد.
مثلاً فرض کنید یک مجموعه هم برق شهر دارد و هم ژنراتور. میتوان از یک کلید گردان مناسب استفاده کرد تا اپراتور مشخص کند مدار از کدام منبع تغذیه شود.
در یک تابلو برق دیگر ممکن است همین ساختار برای انتخاب فاز مورد اندازهگیری، کنترل وضعیت دستگاه یا تغییر نحوه کار یک موتور استفاده شود.
به همین دلیل دو کلید گردان که از بیرون تقریباً شبیه یکدیگر هستند، الزاماً کاربرد یکسانی ندارند؛ نحوه آرایش کنتاکتهای داخل کلید تعیین میکند با چرخاندن آن چه اتفاقی در مدار بیفتد.
انواع کلید گردان
بر اساس کاربرد، کلیدهای گردان را میتوان به چند گروه رایج تقسیم کرد:
- کلید قطع و وصل: سادهترین مدل برای روشن و خاموش کردن یا قطع و وصل یک مدار.
- کلید دوطرفه یا Changeover: برای انتخاب بین دو مسیر یا دو منبع؛ مانند انتخاب بین برق شهر و ژنراتور.
- سلکتور سوئیچ: برای انتخاب میان چند حالت مختلف کاری یک دستگاه یا مدار.
- کلید آمپرمتر: برای انتخاب مسیر اندازهگیری جریان در تابلوهای برق.
- کلید ولتمتر: برای انتخاب نقاط مختلف مدار و اندازهگیری ولتاژ.
- کلیدهای مخصوص مدار موتور: در برخی مدارها برای تغییر وضعیت موتور، از جمله آرایشهایی مانند ستاره–مثلث، استفاده میشوند.
این دستهبندی با کاربردهایی که الکتروکاوه برای خانواده کلیدهای گردان و سلکتوری خود معرفی کرده مطابقت دارد.
پس هر کلید گردانی را میتوان برای هر کاری استفاده کرد؟
خیر. این دقیقاً همان نکتهای است که موقع انتخاب کلید گردان اهمیت پیدا میکند.
تعداد حالتهای کلید، جریان نامی، زاویه گردش و بهخصوص آرایش کنتاکتها باید متناسب با کاری باشد که قرار است کلید در مدار انجام دهد.
برای نمونه، الکتروکاوه کلیدهای گردان مدل KA را در جریانهای نامی 12 تا 630 آمپر و با زاویههای گردش 30، 45، 60 و 90 درجه معرفی کرده است. این محصولات با آرایشهای متنوع کنتاکت برای کاربردهای مختلف قابل تولید هستند.
جمعبندی
کلید گردان را میتوان به زبان ساده یک مدیر مکانیکی برای مسیرهای الکتریکی دانست. با چرخاندن دستگیره، مشخص میکنیم مدار در چه وضعیتی قرار بگیرد یا کدام مسیر فعال شود.
همین عملکرد نسبتاً ساده باعث شده کلیدهای گردان کاربردهای متنوعی داشته باشند؛ از یک قطع و وصل ساده گرفته تا انتخاب برق شهر و ژنراتور، اندازهگیری ولتاژ و جریان، انتخاب حالت کاری تجهیزات و کنترل برخی مدارهای موتوری.
برای همین هنگام انتخاب کلید گردان، سؤال اصلی فقط «چند آمپر است؟» نیست؛ مهمتر این است که قرار است کلید دقیقاً چه کاری در مدار انجام دهد؟